Phóng viên: Trước tình trạng tin giả về tình hình mưa lũ ở miền Trung lan truyền nhanh chóng trên mạng xã hội, theo quan sát của ông/ bà báo chí đã vào cuộc như thế nào?
Chuyên gia truyền thông Lê Quốc Vinh, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc của Tập đoàn Truyền thông Lê (Le Group of Companies): Khi xác định được thông tin nào là tin giả, báo chí đã lên tiếng mạnh mẽ. Họ không chỉ nói rõ đâu là tin giả mà còn thông tin về những trường hợp bị triệu tập vì phát tán tin thất thiệt. Cách làm này giúp công chúng nhận thức rõ rằng tin giả là có thật và từ đó cảnh giác hơn khi tiếp nhận thông tin.
Tuy vậy, cũng cần nhìn nhận rằng tốc độ cung cấp thông tin chính xác của báo chí vẫn chậm do phải tuân thủ quy trình sản xuất nghiêm ngặt. Khi thông tin xác thực không được đăng tải kịp thời, tin giả dễ dàng lan rộng và bám rễ trong dư luận.
Ngoài ra, vẫn có một số tin bài trên báo chí diễn đạt chưa đủ rõ ràng, khiến người dân dễ hiểu nhầm hoặc suy diễn theo chiều hướng tiêu cực. Chẳng hạn, có bài viết nêu: “Cái xã đó có hàng chục ngàn dân nhưng hiện mới cứu được 100 người”. Cách diễn đạt này khiến công chúng hoang mang: liệu những người còn lại đang mắc kẹt hay đã tử vong? Trong khi đó, người tung tin giả lại khẳng định “nhiều nhà đổ sập, hàng chục người chết”, khiến mức độ hoang mang càng gia tăng. Chính sự chậm trễ và thiếu rõ ràng này đã tạo ra khoảng trống thông tin để tin giả tiếp tục tồn tại và lan rộng.
Chị Trương Thị Ngọc Anh - Trưởng ban biên tập CLB Sóng Trẻ News (Học viện Báo chí và Tuyên truyền): Là người trẻ làm báo, tôi thấy báo chí chính thống đã phản ứng khá nhanh và thể hiện rõ vai trò dẫn dắt thông tin. Nhiều cơ quan báo chí đã cử phóng viên bám sát địa bàn bị ảnh hưởng, cập nhật tình hình liên tục trên các nền tảng số, đồng thời chủ động phối hợp với các cơ quan chức năng như Ban chỉ đạo quốc gia về phòng, chống thiên tai để xác minh trước khi công bố bất kỳ thông tin nào. Bên cạnh việc đưa tin diễn biến mưa lũ, nhiều tờ báo cũng chủ động bóc tách và phản bác các tin giả, cảnh báo người dân không chia sẻ những thông tin chưa được kiểm chứng, góp phần hạn chế tâm lý hoang mang trong dư luận.
Như trường hợp tại xã Hòa Thịnh (tỉnh Đắk Lắk), những ngày qua mạng xã hội lan truyền tin hàng trăm người chết, nhà sập làm nhiều người tử vong khiến dân hoang mang. Các phóng viên đã đến tận nơi kiểm chứng và cùng chính quyền địa phương bác bỏ thông tin thất thiệt.
Phóng viên: Ông/bà nhận định như thế nào về vai trò của báo chí trong cuộc đấu tranh chống tin giả, đặc biệt là trong những thời điểm nhạy cảm như hiện nay?
Chuyên gia truyền thông Lê Quốc Vinh, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc của Tập đoàn Truyền thông Lê (Le Group of Companies): Mặc dù càng ngày mạng xã hội ngày càng chi phối người dùng, báo chí vẫn phải giữ vai trò là kênh thông tin đáng tin cậy mà công chúng ưu tiên tiếp cận. Trong đợt lũ ở miền Trung vừa qua, mạng xã hội xuất hiện nhiều hình ảnh và thông tin giả, thậm chí có nội dung do AI tạo ra. Điều này gây hoang mang lớn cho người dân. Và báo chí đã làm tốt ở chỗ kịp thời xác minh, vào cuộc khi phát hiện đó là tin giả.
Tuy nhiên, có một số người tin vào tin giả và họ cho rằng báo chí nói đang che dấu thông tin. Trong tâm lý học, đây là biểu hiện của thiên kiến xác nhận (confirmation bias - xu hướng con người chỉ tìm kiếm và tin vào những gì phù hợp với niềm tin có sẵn). khi con người tin vào một điều gì đó nhưng người khác lại đưa cho họ một thông tin trái ngược thì họ sẽ sinh ra cơ chế phản vệ, cho dù đó có là thông tin chính xác.
Vì vậy, nếu ngay từ thời điểm tin giả bắt đầu lan truyền, báo chí kịp thời cảnh báo về những thông tin chưa được kiểm chứng, thì có thể “cứu” được nhóm công chúng chưa bị định kiến chi phối hoàn toàn, giúp họ có khả năng tiếp nhận thông tin chính xác và thay đổi nhận thức.
Chị Trương Thị Ngọc Anh - Trưởng ban biên tập CLB Sóng Trẻ News (Học viện Báo chí và Tuyên truyền): Báo chí không chỉ là người đưa tin mà còn là người gác cổng thông tin cho xã hội. Trong thiên tai, vai trò này càng quan trọng, bởi thông tin sai lệch có thể gây hoang mang và ảnh hưởng đến công tác cứu hộ. Nói cách khác, báo chí đang đảm nhiệm vai trò “cứu trợ tinh thần” cho cộng đồng.
Khi tin giả xuất hiện, người dân dễ mất phương hướng, hoang mang và lan truyền tâm lý sợ hãi dây chuyền. Hậu quả là có thể phát sinh hành vi tiêu cực như di chuyển tự phát, cản trở lực lượng chức năng hoặc chia sẻ thông tin chưa xác thực, làm tình hình phức tạp hơn. Vì vậy, khi người dân tiếp cận đầy đủ thông tin đúng và rõ ràng, họ sẽ an tâm, đồng thời lực lượng cứu hộ có thể tập trung vào công tác thực địa thay vì phân tán nguồn lực để đính chính từng tin đồn.
Phóng viên: Ông/bà có khuyến nghị gì nhằm nâng cao năng lực xử lý tin giả của báo chí trong bối cảnh công nghệ số phát triển nhanh chóng?
Chuyên gia truyền thông Lê Quốc Vinh, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc của Tập đoàn Truyền thông Lê (Le Group of Companies): Vấn đề lớn nhất của báo chí hiện nay là sự suy giảm niềm tin từ công chúng. Vì vậy, ưu tiên hàng đầu của các cơ quan báo chí phải là khôi phục niềm tin này. Điều đó chỉ có thể thực hiện bằng cách thay đổi cách tác nghiệp: từ bỏ tư tưởng câu view, đặt tính chính xác, minh bạch lên hàng đầu, cởi mở và tăng cường tương tác hai chiều với độc giả. Trong môi trường công nghệ số, báo chí không thể chạy đua tốc độ với mạng xã hội; nếu vội vàng mà thiếu kiểm chứng sẽ càng làm xói mòn uy tín. Do đó, đôi khi báo chí cần chậm lại một nhịp để đảm bảo thông tin đầy đủ và chuẩn xác.
Đồng thời, báo chí phải nắm rõ nguyên tắc vận hành của truyền thông số. Việc ứng dụng công nghệ phải phù hợp với hành vi tiếp nhận thông tin trên từng nền tảng. Ví dụ, Tik Tok ưu tiên video ngắn, súc tích; Facebook phù hợp với những thông điệp gọn, rõ; còn việc “bê nguyên” một bài báo dài lên các nền tảng này thường không hiệu quả. Việc hiểu đặc thù các nền tảng số giúp báo chí lan tỏa thông tin đúng, nhanh, từ đó đẩy lùi tin giả hiệu quả hơn.
Chị Trương Thị Ngọc Anh - Trưởng ban biên tập CLB Sóng Trẻ News (Học viện Báo chí và Tuyên truyền): Để nâng cao năng lực xử lý tin giả, trước hết, cần tăng cường đào tạo kỹ năng phát hiện và xử lý tin giả cho phóng viên, biên tập viên, đặc biệt là khả năng nhận diện nội dung giả mạo được tạo ra bởi AI. Song song với đó, các cơ quan báo chí cũng cần đầu tư công nghệ, ứng dụng chính AI như một công cụ hỗ trợ phát hiện và kiểm tra tin giả.
Tuy nhiên, báo chí không thể thực hiện việc kiểm chứng và ngăn chặn tin giả nếu hoạt động riêng lẻ mà không có các cơ sở dữ liệu uy tín. Vì vậy, sự phối hợp chặt chẽ giữa báo chí với các cơ quan chức năng, các nền tảng mạng xã hội và các tổ chức công là vô cùng cần thiết. Ở chiều ngược lại, người dân cũng cần trang bị cho mình kỹ năng kiểm tra và phản biện thông tin trước khi chia sẻ các bài viết, chính sự chủ động này sẽ thu hẹp ‘đất sống’ của tin giả.
Tác giả: Ngọc Lan
