“Cái duyên” tiền định với nghề khảm traiNằm bên bờ sông Nhuệ, cách trung tâm Hà Nội khoảng 40km về phía Nam, làng Chuôn Ngọ thuộc xã Chuyên Mỹ. Ngôi làng này được coi là nơi phát tích nghề khảm trai của Việt Nam, một trong bách nghệ của thành Thăng Long xưa. Về thăm xã Chuyên Mỹ – vùng đất được mệnh danh là quê hương, đất tổ của nghề khảm trai ngàn năm văn hiến, chúng tôi có dịp gặp gỡ và trò chuyện cùng nghệ nhân Nguyễn Văn Lăng. Ông là một trong những người con lớn lên từ hơi thở của làng nghề, nơi tiếng cưa, tiếng đục đã trở thành nhịp điệu quen thuộc của cuộc sống thường ngày.
Chia sẻ với phóng viên, nghệ nhân Nguyễn Văn Lăng cho biết ông là đời thứ tư trong dòng tộc tiếp nối nghiệp cha ông. Tình yêu với nghề đến với ông không hề đột ngột mà thấm dần theo năm tháng, tựa như hơi thở ngấm vào máu thịt. Ngay từ thuở nhỏ, ông đã bị mê hoặc bởi vẻ đẹp lấp lánh, tinh xảo của những mảnh xà cừ. Những lúc rảnh rỗi, cậu bé Lăng ngày ấy thường nhặt nhạnh những mảnh trai thừa, tỉ mẩn gắn thành hình con vật, ngôi nhà, hoa lá… như một trò chơi tuổi thơ nhưng đầy say mê.
Từ năm 10 tuổi, ông đã tìm về xưởng khảm của gia đình sau mỗi buổi học văn hóa để tập làm nghề. “Tôi được thừa hưởng nghề khảm trai từ cha ông. Khi bén duyên từ lúc sinh ra, được tập làm rồi dần dần yêu nghề, say mê nghề và cái nghiệp cha ông ngấm vào mình lúc nào không biết”, nghệ nhân bồi hồi nhớ lại.
Tuy nhiên, con đường từ một cậu bé yêu thích nghề đến một người thợ giỏi không hề trải hoa hồng. Theo ông, nghề khảm trai đòi hỏi sự khổ luyện từ tấm bé để đôi tay đủ dẻo dai, đôi mắt đủ tinh và tư duy đủ nhạy bén. Nhớ về những ngày đầu cầm đục, ông kể lại kỷ niệm khó quên: “Có hôm tôi cứ động vào công đoạn nào là hỏng công đoạn đó. Khi thầy bắt đi mài dao tỉa, mài mãi không được, trong cơn bất lực tôi đã đâm mũi dao xuống nền gạch rồi ném dao đi”. Chính những va vấp, thất bại đầu đời ấy đã trở thành bài học quý giá, rèn giũa nên bản lĩnh của người nghệ nhân hôm nay. Đến nay, ông đã có hơn 30 năm tuổi nghề, nhưng niềm đam mê vẫn vẹn nguyên như ngày đầu. Ông tin rằng đó vừa là cái "gen" di truyền của gia đình, vừa là cái duyên của một người yêu nghệ thuật.
Khát vọng chinh phục từng mảnh xà cừ
Một sản phẩm khảm trai Chuôn Ngọ hoàn chỉnh phải trải qua quy trình khắt khe với sáu công đoạn: vẽ mẫu; cưa vỏ trai, vỏ ốc; đục gỗ; gắn mảnh trai; mài khảm, tỉa nét và cuối cùng là dùng bột đen để làm rõ chi tiết. Trong đó, công đoạn cẩn xà cừ được đánh giá là khó nhất, đòi hỏi người thợ có kỹ năng thuần thục và sự phối hợp thao tác chính xác. Để các mảnh trai phẳng phiu trên nền gỗ, người thợ phải mài hoàn toàn thủ công, ngâm rượu, hơ lửa, chẻ, cưa, đục sao cho vỏ không bị nứt vỡ. Chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể khiến cả sản phẩm phải làm lại từ đầu. Có thể thấy để tạo ra được một bức tranh khảm trai hoàn chỉnh là điều không dễ, đặc biệt là các bức tranh khảm trai tạo hình chân dung. Theo nghệ nhân Nguyễn Văn Lăng, nguyên liệu khảm trai vốn đã đặc biệt, để biến những mảnh vỏ cứng, giòn thành hình ảnh sống động, có hồn lại là một thử thách vô cùng lớn: “Để thổi hồn vào khảm trai và thể hiện được chân dung trên chất liệu cứng này là rất khó và độc đáo, không phải ai cũng làm được”, ông Lăng chia sẻ. Cái khó nằm ở chỗ từng đường nét khuôn mặt, ánh mắt, nụ cười phải toát lên được thần thái riêng của nhân vật. Chính sự thách thức ấy đã thôi thúc ông không ngừng tìm tòi, sáng tạo, quyết tâm chinh phục đỉnh cao của nghề.
Dù khiêm tốn nhận mình “chưa phải là người thành công”, nhưng ở người nghệ nhân ấy luôn ánh lên niềm hạnh phúc và tự hào khi được sống trọn với nghề, được góp phần nâng tầm giá trị của khảm trai Chuôn Ngọ trong đời sống đương đại.
Khi được hỏi về bí quyết để gắn bó và theo đuổi nghề suốt hàng chục năm, nghệ nhân Nguyễn Văn Lăng không nhắc nhiều đến kỹ thuật cao siêu mà nhấn mạnh đến chữ “tâm” và sự kiên trì. “Muốn thành công thì phải có thời gian, năm tháng và phải thực sự tâm huyết với công việc thì mới có thành quả”, ông trải lòng.
Theo ông, với nghề khảm trai, điều quan trọng nhất của người thợ không chỉ là tay nghề mà còn là đạo đức nghề nghiệp. “Người thợ giỏi phải có cái tâm, có sự kiên trì và đạo đức. Giỏi mà không có đạo đức thì cũng vô nghĩa, không làm được gì đến nơi đến chốn”, ông khẳng định.
Nghệ nhân Nguyễn Văn Lăng quan niệm rằng không nhất thiết phải làm những công việc được xã hội tung hô mới là cao quý. Nghề nào cũng đáng trân trọng, miễn là người làm nghề biết hết mình, tận tâm và có trách nhiệm. “Quan trọng là khi đã chọn một nghề, bạn phải sống được với nó, giữ được cái tâm với nó, rồi thời gian sẽ trả lời”, ông đúc kết.
Câu chuyện của nghệ nhân Nguyễn Văn Lăng không chỉ là hành trình bền bỉ gìn giữ nghề truyền thống của cha ông, mà còn là bài học sâu sắc về lòng kiên trì, niềm tự tôn nghề nghiệp và đạo đức làm nghề. Chính những con người thầm lặng như ông đang ngày ngày “giữ lửa”, để tinh hoa làng nghề Việt Nam tiếp tục được trao truyền và tỏa sáng trong dòng chảy của cuộc sống hiện đại.
Tác giả: Tạ Thư
