Ngày 16/12 vừa qua, Công an tỉnh Quảng Ninh vừa thông tin về vụ việc giải cứu 1 nữ sinh trên địa bàn phường Mạo Khê (tỉnh Quảng Ninh) bị các đối tượng lừa đảo thao túng tâm lý, chiếm quyền tài khoản để nhắn tin đe dọa gia đình nhằm chiếm đoạt 200 triệu đồng. Đây là một trường hợp cụ thể của hiện tượng “bắt cóc online”. Từ tháng 3 năm nay, một hình thức lừa đảo mới bắt đầu xuất hiện và được đặt tên là “bắt cóc online”. Thực chất đây là hình thức lừa đảo chiếm đoạt tài sản trực tuyến. Điểm chung của hình thức này là các nạn nhân bị khống chế, điều khiển, thao túng về mặt tinh thần, buộc cách ly chứ hoàn toàn không có việc tiếp xúc trực tiếp. Đáng chú, các nạn nhân hầu hết là các bạn sinh viên, nhóm đối tượng được đánh giá là có khả năng tiếp cận thông tin nhanh và sử dụng công nghệ thành thạo, vẫn dễ rơi vào bẫy của đối tượng lừa đảo.
Trước diễn biến ngày càng phức tạp của các hành vi lừa đảo sử dụng công nghệ cao, công tác phòng, chống tội phạm trên không gian mạng không thể chỉ đặt trọng tâm vào hoạt động quản lý, kiểm soát và xử lý của các cơ quan chức năng, mà cần được triển khai trên cơ sở nâng cao năng lực tự phòng ngừa của toàn xã hội. Từ thực tiễn công tác phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, nhiều ý kiến cho rằng kỹ năng phòng vệ số không chỉ nằm ở hiểu biết công nghệ, mà còn ở khả năng kiểm soát hành vi và cảm xúc của người dùng khi tiếp nhận thông tin trên không gian mạng.
Sáng ngày 18/12 vừa qua, Trang tin điện tử Sóng trẻ (thuộc Chi hội Nhà báo Viện Báo chí - Truyền thông, Học viện Báo chí và Tuyên truyền) đã tổ chức Tọa đàm với chủ đề “Tự bảo vệ trước chiêu trò lừa đảo trên không gian mạng”. Tại tọa đàm, Đại úy, Th.S Phạm Khánh Hòa (Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao, Bộ Công an) đã nhấn mạnh rằng: “Một trong những nguyên tắc để người dân, đặc biệt là người trẻ không rơi vào các bẫy lừa đảo, bắt cóc online hiện nay, khi tiếp nhận thông tin, nội dung nào đó, bản thân cảm thấy lấn cấn thì không vội vàng tin theo, không làm theo và tuyệt đối không thực hiện hành vi chuyển tiền.”
Theo Đại úy Phạm Khánh Hòa, bản chất của các hình thức lừa đảo công nghệ cao, đặc biệt là “bắt cóc online”, không nằm ở công nghệ mà nằm ở khả năng thao túng tâm lý nạn nhân. Các đối tượng thường đánh vào nỗi sợ hãi, tâm lý hoang mang và xu hướng xử lý tình huống một mình của người trẻ để từng bước kiểm soát hành vi, khiến nạn nhân tự cô lập và làm theo mọi yêu cầu. Khi đó, dù có am hiểu công nghệ, người dùng vẫn rất dễ rơi vào trạng thái bị “khóa tư duy”, mất khả năng phản biện và đưa ra quyết định đúng đắn.
Từ thực tế cho thấy, kỹ năng phòng vệ số của Gen Z cần được nhìn nhận một cách toàn diện hơn, không chỉ dừng lại ở việc biết sử dụng thiết bị thông minh hay nắm bắt nhanh các xu hướng công nghệ. Quan trọng hơn, đó là khả năng giữ bình tĩnh trước thông tin bất thường, chủ động xác minh, không hành động vội vàng và luôn duy trì kết nối với người thân, bạn bè khi gặp tình huống nghi vấn. Việc kiểm soát cảm xúc, đặc biệt là nỗi sợ và sự hoảng loạn, chính là “lá chắn” đầu tiên giúp người trẻ tự bảo vệ mình khi dùng mạng xã hội.
Bên cạnh nỗ lực của mỗi cá nhân, công tác tuyên truyền, giáo dục kỹ năng an toàn số cũng cần được triển khai đồng bộ hơn trong nhà trường và cộng đồng. Những buổi tọa đàm, chia sẻ kiến thức về các chiêu trò lừa đảo không chỉ cung cấp thông tin, mà còn góp phần giúp học sinh, sinh viên hiểu đúng về bản chất các chiêu trò lừa đảo, từ đó hình thành thói quen cảnh giác và phản ứng đúng trước những tình huống rủi ro.
Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, việc nâng cao kỹ năng phòng vệ số cho GenZ là thiết thực và cần thực hiện lâu dài. Khi người trẻ được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng và tâm thế vững vàng, không gian mạng sẽ không chỉ là nơi tiềm ẩn rủi ro, mà còn trở thành môi trường an toàn để học tập, sáng tạo và phát triển bền vững.
Tác giả: Khánh Hạ
